Przecież znamy się od lat!

 W marcu 2015 roku, w artykule o ekspozycji opublikowanym na Wspólnymi Siłami, rozprawiałam się między innymi z takim zdaniem:

– Weź ty się czasem zastanów, co ty w ogóle robisz! – krzyczała na niego, bo była zła.

Przyczepiłam się wtedy do obu części komentarza narracyjnego. Skoro wypowiedź kończy się wykrzyknikiem, po co jeszcze informować, że bohaterka krzyczy? A skoro krzyczy, to po co tłumaczyć, że jest zła?

Jedenaście lat później nadal wykreśliłabym bo była zła. Z samym krzyczała nie rozprawiałabym się już tak ochoczo. Bardzo dużo zależy od samej sceny i tego, jak krzyczenie osadzone zostało w kontekście. I chyba od tego należałoby właściwie zacząć rozmowę o dialogach: nie od zakazywania konkretnych komentarzy, ale od upewnienia się, czy pełnią w tekście jakąkolwiek funkcję. Dotyczy to zarówno wypowiedzi, jak i komentarzy narracyjnych. Zacznijmy od wypowiedzi.

Przecież znamy się od lat!

Znasz takie dialogi, w których postacie opowiadają sobie nawzajem własne życiorysy? Ja znam, widywałam takie nie raz i nawet nie dwa razy. Wyobraź sobie scenę, w której spotykają się dwaj członkowie tajnego ugrupowania i jeden oznajmia drugiemu, że ich szefem jest Arc, człowiek wyjątkowo niebezpieczny i lepiej go nie denerwować. No… no nie. Oni już to wiedzą. Ostatecznie należą tam razem i dzielą pewne doświadczenia.

Albo przykład rodzeństwa, które od dawna kłóci się o spadek:

– Jak doskonale wiesz, Anno, nasz ojciec zmarł pięć lat temu i zapisał mi w testamencie dom, w którym oboje się wychowaliśmy. Od tamtego czasu masz do mnie żal.

No dzięki. Anna zapewne pamięta zarówno własnego ojca, jak i to, że od pięciu lat jest wściekła na brata. Czytelnik natomiast otrzymał komplet potrzebnych informacji, tyle że przy okazji zaczął podejrzewać, iż w tej rodzinie cierpi się na poważne zaniki pamięci.

Spróbujmy inaczej:

– Pięć lat, Anka. Ile jeszcze będziesz mi wypominać ten cholerny dom?

– Dom? Myślisz, że chodzi mi o dom…?!

Taki dialog: a) jest lżejszy i naturalniejszy, b) wzbudza większe napięcie. To dlatego, że nie wiemy jeszcze wszystkiego. Zebraliśmy już pewne fakty, bo przecież poznaliśmy przedmiot konfliktu, orientujemy się, że trwa on od lat, nadal jednak nie mamy pojęcia, co Anna naprawdę zarzuca bratu. I dobrze. Bohaterowie nie muszą przekazywać całej historii rodziny w pierwszej wymianie zdań. Mogą się kłócić jak ludzie, którzy mają wspólną przeszłość, a nie jak dwie postacie streszczające ją na potrzeby kogoś stojącego gdzieś poza kadrem.

To klasyczny problem ekspozycji dialogowej.

Czym dokładnie jest ekspozycja?

Przekazywaniem gotowych wniosków zamiast elementów, po których odbiorca mógłby samodzielnie odkryć te wnioski w czasie lektury. Istnieją ekspozycje charakterów postaci (Danny był zabawny i miał naturę żartownisia), ekspozycje emocji (Rachel czuła się źle i miała wątpliwości), a nawet ekspozycje świata przedstawionego (Społeczeństwo było surowe, nietolerancyjne, pełne uprzedzeń i odcięte od reszty świata). Albo – jak w naszym przypadku – ekspozycje dialogowe. 

W swoich recenzjach przedwydawniczych oraz na warsztatach zwykłam mówić, że na opowiedzenie historii mamy całą książkę. Nie rozdział pierwszy albo pierwszy dialog pomiędzy postaciami X i Y. W rzeczywistości miejsca, by sprzedać odbiorcy pewne fakty, jest znacznie więcej, niż nam się początkowo wydaje, nic więc nie stoi na przeszkodzie, by to tu – to tam spuścić na coś zasłonę milczenia. To generuje napięcie i wzbudza czytelniczą ciekawość.

Ale on musi mu to przypomnieć…

Jak musi – to musi. Kiedy matka po raz piąty wypomina synowi, ile kosztowały ją jego studia, wcale nie zakłada, że chłopak zapomniał o istnieniu czesnego. Ona chce go zawstydzić. Idąc tym tropem dalej: kiedy szef powtarza pracownikowi, że ten jest na okresie próbnym, nie robi tego bez powodu – może mu właśnie grozić. A kiedy bohaterka znowu w rozmowie z kimś wraca do tego samego wydarzenia sprzed dziesięciu lat, być może nadal nie potrafi się z nim pogodzić.

Kluczową różnicę robi motywacja wypowiedzi. Jeśli postać przypomni coś rozmówcy po to, żeby go przekonać, zranić, przestraszyć albo sprowokować, dialog też wypadnie naturalnie. Zadaj więc sobie proste pytanie: co ta postać chce osiągnąć, wypowiadając właśnie te słowa? Odpowiedź „poinformować odbiorcę powieści, co wydarzyło się przed pierwszym rozdziałem” raczej nie wystarczy.

Czytelniku, musisz to poczuć!

Najbardziej męczą mnie komentarze, które zaraz po kwestii dialogowej wyjaśniają jej znaczenie. Postać rzuca sarkastyczną uwagę, a narrator posłusznie informuje, że był to sarkazm. Ktoś grozi rozmówcy, po czym dowiadujemy się, że chciał go zastraszyć. Bohaterka odmawia, a narrator dopowiada, że nie miała zamiaru się zgodzić. Przecież już to wiem, zanim jeszcze przeczytałam tego wyjaśnienie…

Możemy wykorzystać komentarze w znacznie bardziej kreatywny sposób. Załóżmy, że bohaterka właśnie przyjęła przeprosiny:

– W porządku. Rozumiem – powiedziała. Otworzyła notatnik i skreśliła jego nazwisko.

Co właściwie rozumie? Czy rzeczywiście wybaczyła? Dlaczego skreśliła nazwisko? Jeden drobny gest pozwala nam podejrzewać, że przeprosiny to było dla niej za mało. Gdybym dopisała na końcu w rzeczywistości wcale mu nie wybaczyła, od razu odebrałabym scenie tę niejednoznaczność.

Uwierz w ducha siebie!

Problem ekspozycji dialogowej, ale i ekspozycji tak w ogóle, najczęściej dotyczy początkujących autorów. Zazwyczaj jest spowodowany:

  • potrzebą opisania czegoś, na co nie ma się ochoty marnować czasu gdzieś dalej;
  • brakiem pomysłu na pokazanie wyeksponowanego elementu w inny sposób;
  • lękiem, że czytelnik bez wskazania czegoś palcem sam nie zrozumie tekstu*.

Każdy z tych punktów jest zrozumiały i na pewnym etapie rozwoju warsztatu pisarskiego mija. Zawsze jednak lepiej, by minął szybciej, więc… przede wszystkim uwierz w to, że słowa, które zapisujesz, naprawdę mają znaczenie. Tworzą obrazy, budują nastrój, przekazują emocje. Co więcej, podczas redakcji lub recenzji debiutów znacznie częściej spotykam się z obrazami przedstawionymi zbyt szczegółowo niż z takimi, którym faktycznie brakuje wyrazistości. Początkujący autor najpierw pokazuje reakcję bohatera na jakieś zdarzenie, potem tę reakcję nazywa, dalej przypomina jej przyczynę, a pod koniec jeszcze wyjaśnia, co tak w ogóle miał na myśli. A przecież gdy bohaterka ukrywa list pod materacem i nerwowo zerka w stronę drzwi, czytelnik nie będzie potrzebował dodatkowego wyjaśnienia, że ma ona coś do ukrycia i obawia się przyłapania. Wystarczy, że to zobaczy.

Dlatego jeszcze raz: warto zaufać swoim czytelnikom i zakładać, że po drugiej stronie jest czytelnik, który potrafi czytać ze zrozumieniem – nawet jeśli panuje ogólne przekonanie, że jest inaczej. On nie jest idiotą: ma własną wyobraźnię i potrafi łączyć kropki, wyczuć sarkazm albo wiszące w powietrzu emocje. Zresztą pomyśl o sobie. Po co sięgasz po literaturę? Czy nie po to, żeby  wyobrażać sobie wydarzenia i wyciągać wnioski z tekstu? Nie odbieraj więc tej przyjemności własnym czytelnikom. 

Krzyczała, bo była zła

Wróćmy teraz do naszego nieszczęsnego zdania sprzed jedenastu lat. 

– Weź ty się czasem zastanów, co ty w ogóle robisz! – krzyczała na niego, bo była zła.

We wstępie wspomniałam, że przeredagowanie tego zdania zależeć będzie od szerszego kontekstu. Jeśli przez ostatnie pół strony bohaterowie się kłócą, wykrzykują sobie pretensje, a kobieta właśnie straciła cierpliwość, dopisek bo była zła nie wnosi niczego. Samo krzyczała również może okazać się zbędne, jeśli wiemy już, że mówi podniesionym głosem. Wtedy zostawiłabym sam dialog albo skupiła narrację na czymś, co wydarzyło się w tym momencie. Czymś, czego czytelnik jeszcze nie wie. 

A teraz wyobraźmy sobie, że rozmowa toczy się w klubie, gdzie muzyka zagłusza nawet własne myśli. Wówczas:

– Weź ty się czasem zastanów, co ty w ogóle robisz! – krzyczała, by przedrzeć się przez muzykę.

Informacja o hałasie nie wynika z wypowiedzi bohaterki, więc nie da się z tej wypowiedzi odczytać intencji krzyku. Komentarz narracyjny zaczyna służyć scenie.

Podobnie byłoby, gdyby bohaterka wcale nie chciała podnosić głosu:

– Weź ty się czasem zastanów, co ty w ogóle robisz! – wyszeptała, zerkając na drzwi pokoju, w którym spała Zuzia.

Wielu redaktorów w takim momencie wycina wykrzyknik i zostawia komentarz, że przecież wykrzyknik to krzyk. Też tak kiedyś robiłam, ale w końcu uznałam, że wykrzyknik i szept mogą współistnieć – wykrzyknik stanowi wówczas znak emocjonalnego nacechowania kwestii. Można być wzburzonym, ale nie móc się wykrzyczeć. Choć, by to oddać zapisem, istnieje świetny kompromis: zbieg wielokropka z wykrzyknikiem.

– Weź ty się czasem zastanów, co ty w ogóle robisz…! – wyszeptała. 

Prywatnie bardzo lubię ten zapis, bo idealnie oddaje sytuację. Wykrzyknik pojawia się na końcu jako ostateczny sygnał emocjonalnego nacechowania wypowiedzi, ale poprzedzający go wielokropek sprawia, że czytelnik nie wyobrazi sobie postaci krzyczącej pełną gębą, zanim w ogóle przeczyta, że tak naprawdę szepcze. 

Skrajności. Wszędzie skrajności

Wiemy już, że bohaterka krzyczy i jest wściekła – jej wściekłość biła przede wszystkim z użytych w wypowiedzi słów. Weź ty się w ogóle… – taka kwestia jest nacechowana negatywnie i to po prostu czuć. O ile wycinamy bo była zła wyjaśniające krzyk postaci, o tyle nie ma sensu w ramach walki z ekspozycją dopisywać nagle trzech akapitów o przyspieszonym oddechu, zaciskaniu pięści i napiętych mięśniach szczęki. Jak to mówią: czasem mniej znaczy więcej. Gdy ktoś – czytelnik, recenzent, redaktor, pani polonistka – narzeka na ekspozycję, nie zawsze musimy szybko szukać innego sposobu, by przekazać daną informację. 

Znów: większe prawdopodobieństwo, że ta informacja już tam jest. Już dawno wybrzmiała. ;)


* Częstym powodem sięgania po ekspozycję dialogową jest też limit znaków opowiadania wysyłanego do antologii. Krótkie formy rządzą się jednak swoimi prawami i tam ekspozycja jest bardziej niż mniej dopuszczalna. Nie oznacza to jednak, że akurat ekspozycję dialogową można w ten sposób usprawiedliwić.


Artykuł rozwija moje uwagi o ekspozycji dialogowej z tekstu Leniwa narracja – ekspozycja, opublikowanego 20 marca 2015 roku na portalu Wspólnymi Siłami (współautorska publikacja z Dhaumaire).