Narracja pierwszoosobowa w pigułce
Zacznę prosto z mostu: zanim napiszemy pierwszą scenę, dobrze byłoby wiedzieć, kto właściwie zamierza ją opowiedzieć. I nie, wcale nie chodzi o to, czy w tekście pojawi się poszedłem czy poszła. Wybór narracji wpływa na znacznie więcej: zakres informacji dostępnych czytelnikowi, sposób budowania napięcia, język opowieści, a przede wszystkim na to, jak czytelnik będzie doświadczał przedstawionych wydarzeń.
Ci, którzy mnie znają, wiedzą, że zazwyczaj dość śmiało wygłaszam dwie tezy. Pierwsza: narracja to kamień węgielny każdej powieści. Jej fundament. Od niej tak naprawdę zależy wszystko, więc wybór nie powinien być przypadkowy. Jasne, gdy zaczynamy przygodę z pisaniem – tak właśnie jest; najczęściej wybieramy ten typ narracji, w którym powieści się naczytaliśmy. Nie bez powodu w debiutach fantasy wciąż natrafiam na narratora wszechwiedzącego, do tego poetyzowanego, jakby żywcem wyjętego z kanonu lektur szkolnych. Jednak bardziej świadomi autorzy, którzy trochę się już w życiu napisali, zapewne przyznają mi rację. Wybór narracji jest kluczowy i powinien być obarczony sensem, gdyż to od narracji zbyt wiele zależeć będzie na późniejszym etapie tworzenia powieści. To raz.
Dwa: narracja pierwszoosobowa to najtrudniejsza z możliwych narracji. Na niej bardzo często wykładają się początkujący autorzy i to przy niej jako redaktorka mam najwięcej roboty. I to też powód, dla którego powstał ten wpis.
Nie przedłużając, zacznijmy.
Narracja pierwszoosobowa – trzy rodzaje, dwa czasy
Na potrzeby tego artykułu rozdzielmy trzy sposoby prowadzenia narracji pierwszoosobowej – zależnie od tego, w którym momencie opowiadanej historii osadzimy świadomość narratora.
- Narrator przeżywa wydarzenia na bieżąco, a my opowiadamy o nich w czasie teraźniejszym;
- narrator przeżywa wydarzenia na bieżąco, ale nam wygodniej jest posługiwać się czasem przeszłym;
- narrator osadzony jest w przyszłości i może korzystać z wiedzy, której nie miał podczas opisywanych wydarzeń (narracja pamiętnikarska).
Najpierw skupmy się na dwóch pierwszych sposobach – różniących się czasem gramatycznym, ale zgodnych co do jednego: trzymamy się perspektywy bohatera z chwili wydarzeń.
Taka narracja, w której bohater pozostaje „tu i teraz” (niezależnie od wybranego czasu gramatycznego), ma ogromny potencjał. Możemy niemal całkowicie zrezygnować z pośrednictwa między postacią a odbiorcą. Teza odważna – ale wykonalna. Żeby się o tym przekonać, wystarczy uświadomić sobie jedną rzecz:
Nasz narrator pierwszoosobowy w rzeczywistości jest jedną z postaci.
I jako postać prowadząca ma prawo czuć, myśleć i wnioskować bezpośrednio – tekst jest tylko tego nośnikiem. Bohater pierwszoosobowy, którego perspektywy trzymamy się w bieżącej scenie (dla niego: tu i teraz), nie musi informować, co właśnie sobie myśli. Może po prostu… myśleć.
Pierwszy szkic powieści:
Marek nie odbiera. Wiem, że to już trzeci raz. Trudno mi w to uwierzyć, przecież dzień wcześniej zarzekał się, że mogę na niego liczyć. Cudownie – pomyślałam zirytowana, gdy znów otoczył mnie bałagan.
Bardzo trudno po tym fragmencie ocenić, jaką narrację wybrał autor i gdzie właściwie osadzona jest bohaterka. Mamy informację, że kobieta jest czegoś świadoma, a jednocześnie kursywimy myśli. Mamy czas teraźniejszy, ale i przeszły. Tutaj trzeba zrobić porządek, jednak nie da się poprawić tekstu bez świadomości, gdzie właściwie znajduje się narrator (w tej scenie czy w przyszłości?) i jakim czasem woli się posługiwać sam autor. Drugi szkic powinien więc powstać już po ustaleniu tych rzeczy.
Załóżmy, że wybór padł na narratora osadzonego w scenie bieżącej i zdecydowaliśmy się pisać powieść w czasie teraźniejszym:
Marek nie odbiera, trzeci raz. Naprawdę…? Jeszcze wczoraj zarzekał się, że mogę na niego liczyć. Wprost cudownie – znów zostaję sama z tym całym bałaganem.
A teraz w czasie przeszłym:
Marek nie odebrał. Trzeci raz. Naprawdę…? Jeszcze wczoraj zarzekał się, że mogę na niego liczyć. Wprost cudownie – znów zostałam sama z tym całym bałaganem.
Zauważ, że w obu wariantach nie potrzebujemy tutaj myślę z irytacją ani czuję się zawiedziona, by czytelnik dostrzegł emocje bohaterki. Już zdążył samodzielnie je wywnioskować, a nawet zaczął jej współczuć.
Takie bezpośrednie wprowadzanie myśli postaci do narracji przypomina mowę niezależną: wypowiedź zachowuje własne brzmienie, zamiast zostać przytoczona. Nie oznacza to, że cała narracja pierwszoosobowa jest mową niezależną w znaczeniu gramatycznym. Bohater przecież również się porusza, więc mamy opisy akcji, a kiedy rozmawia – dialogi. Chodzi mi o coś praktyczniejszego: możemy uczynić bezpośredni głos bohatera-narratora fundamentem naszej powieści, ograniczając wszelkie dopowiedzenia i przytoczenia.
To jeden z najskuteczniejszych sposobów budowania immersji, czyli wrażenia uczestnictwa w wydarzeniach. Czytelnik dostaje świat przefiltrowany przez osobowość bohatera, więc może poczuć jego lęk, podzielać ekscytację albo zetknąć się z chłodną obojętnością godną tru złoczyńcy. Nie musi się z nim utożsamiać ani przyznawać mu racji. Nikt nie powiedział, że musimy narratora-bohatera lubić. Nie musimy nawet uważać go za dobrego człowieka.
Eksperyment!
Powiedz czterem bohaterom, że właśnie wylecieli z pracy. Pierwszy wpadnie w panikę, drugi zacznie liczyć, ile mu zostało do zapłacenia czynszu, trzeci odetchnie z ulgą, a czwarty zapyta, czy może już oddać służbowy telefon. Żaden nie musi wyliczać swoich cech charakteru. Wystarczą reakcje.
Zbytni dystans i oddalanie perspektywy to jeden z pierwszych błędów, które przychodzą mi do głowy, kiedy piszę o narracji pierwszoosobowej. Drugim jest błędne przeświadczenie autora, że taki narrator może wiedzieć wszystko. Och, brednie! Narrator pierwszoosobowy ma bardzo konkretne ograniczenia! Głównie dlatego, że ogranicza go… własna głowa. Buduje spostrzeżenia na podstawie doświadczeń, wspomnień, przekonań i tego, co aktualnie rejestruje. Nie możemy wybiegać dalej, niż sięga jego wiedza. Jeżeli widzi inną postać, nie wchodzi jej od razu do głowy i nie dyktuje jej myśli. Może próbować je odgadnąć, ale zawsze będzie sugerować się tym, co zaobserwuje, usłyszy albo już o niej wie z wcześniejszych scen. Może też snuć domysły, przewidywać przyszłość i wyciągać błędne wnioski. Zawsze jednak będzie to interpretacja bohatera-narratora, a nie wiedza autora wyciągnięta gdzieś spoza kadru.
Łatwiej będzie się poruszać w tym temacie osobom, które miały do czynienia z sesjami RPG. Gry tego typu wymuszają na graczach wczuwanie się w swoje postacie i stałe ograniczanie im pola widzenia do świadomości bohatera, a nie gracza. Przykład? Jeżeli jako gracz słyszałam rozmowę innych graczy wcielających się w postacie, które rozmawiają przy stoliku w karczmie, ale moja elfka akurat poszła opłacić rachunek – nie może mieć ona żadnej wiedzy związanej z dialogiem. I za nic w świecie nie mogę tej wiedzy jako gracz wykorzystać na korzyść swojej postaci w rozgrywce.
Mój bohater nie będzie się też wychylał poza swój styl mowy i bycia. Jeżeli nie ma zadatków na poetę, nie będzie opowiadał, że złowieszczo szumią dęby.
Trzecim problemem autorów wybierających tę narrację jest zaawansowana zaimkoza:
Kolejny chłodny dzień jesieni dał mi się poznać od gorszej strony silnymi porywami wiatru, który targał moje długie włosy. Paliłem mojego ulubionego papierosa na balkonie; trochę jak woda, nijak nie działał, ale i tak obiecałem mojej żonie, że to rzucę. Pomyślałem, że trzeba było w końcu… Moje myśli przerwało skrzypienie drzwi.
To przykład z szuflady i całe szczęście, że w niej pozostał. W narracji pierwszoosobowej chodzi o to, żeby bohater brzmiał jak on sam. Czytelnik wyczuje, kiedy autor wkłada mu w głowę kwiecisty opis, którego postać nigdy by nie sformułowała, albo gdy nadmiar zaimków stale podkreśla, że ja to ja, a co moje – to moje. Ale uwaga: nie każdy bohater musi być prostolinijny, spontaniczny i szczery. Egocentryk może naprawdę myśleć o sobie w sposób pretensjonalny, a ktoś inny będzie się sam przed sobą tłumaczył i oszukiwał. Niech sobie będzie pępkiem świata, jeśli właśnie taki jest. Ważne, żeby nie gwiazdorzył za niego autor. Bohater ma być wiarygodny we własnej głowie. Dla innych postaci – niekoniecznie.
Spróbujmy więc jeszcze raz podejść do fragmentu o naszym balkonowym palaczu:
Kolejny chłodny dzień jesieni dał się poznać od tej gorszej strony. Silne porywy wiatru targały mi włosy, gdy paliłem na balkonie. Papieros był trochę jak woda – nijaki light. Nie działał, ale i tak obiecałem Ance, że rzucę. Trzeba by w końcu…
Skrzypnęły drzwi.
Nagle żona dostała imię, a skrzypienie drzwi faktycznie przerwało ciąg myślowy. I nie trzeba tego tłumaczyć, gdy już się to pokazało.
No dobrze, ale poza bohaterem osadzonym w bieżącej scenie istnieje jeszcze: narracja pierwszoosobowa pamiętnikarska – choć nie każda taka opowieść jest opowiadana z dużego dystansu. Narrator znajduje się w późniejszym punkcie historii i opowiada nam o tym, co już przeżył. Dzielić go od tych wydarzeń mogą godziny, lata albo całe dekady. Dzięki temu może wiedzieć więcej niż jego młodsza wersja, dopowiadać kontekst, oceniać dawne decyzje. Może być przy tym gawędziarski, pogodzony z przeszłością albo przeciwnie – wciąż wściekły na samo jej wspomnienie. Dystans czasowy nie musi oznaczać dystansu emocjonalnego.
Pamiętasz jeszcze nieszczęsną sytuację z Markiem? Tak mógłby wyglądać ten fragment, gdyby narratorka wspominała go z późniejszej perspektywy:
Marek nie odebrał. Trzeci raz. To wtedy coś we mnie pękło. Przecież dzień wcześniej zarzekał się, że mogę na niego liczyć! – myślałam sobie. I znów zostałam sama z tym całym bałaganem.
Tutaj po raz pierwszy pojawia się propozycja użycia kursywy do zapisu myśli postaci. Tym razem może mieć sens: narratorka przytacza własne słowa z chwili wydarzenia, właściwie cytuje je. Kursywa pomaga oddzielić mowę niezależną od mowy zależnej – stanowiącej taki cytat. Natomiast w pierwszoosobowej narracji, której postać osadzona jest w bieżącej scenie, odruchowe wydzielanie myśli kursywą jest zbędne. Jeżeli bohater przeżywa i myśli tu i teraz – nie musi cytować samego siebie.
Zamiast:
No świetnie. Tylko tego brakowało – myślę, patrząc na przebitą oponę.
Możemy napisać:
No świetnie. Tylko tego brakowało. Patrzę na przebitą oponę.
W tym typie narracji kursywa może natomiast doskonale sprawdzić się jako narzędzie akcentowania:
Oczywiście. To przecież moja wina, że ktoś zaparkował na środku drogi.
W ten sposób typografia zaczyna pełnić konkretną funkcję. W różnych powieściach kursywa może mieć dodatkowe uzasadnienie, na przykład w fantastyce rozdzielać głos narratora od głosu demona, którego bohater w sobie nosi. Warto jednak, by wynikało to ze świadomej decyzji, a nie z przekonania, że wszystkie myśli należy obowiązkowo pochylić – bo tak. Wprowadzanie myśli postaci bezpośrednio do narracji, bez ich ciągłego wydzielania, wzmacnia wrażenie, że przez całą powieść siedzimy tej postaci w głowie.
Jak wybrać narrację?
Zamiast zastanawiać się, która jest najfajniejsza albo obecnie najmodniejsza, zadaj sobie dość ważne pytanie:
Czy chcę, żeby czytelnik śledził wydarzenia z bliska, z samego centrum wydarzeń, czy raczej chcę pokazać szerszy kontekst?
Jeśli zależy Ci na bliskości, narracja pierwszoosobowa osadzona tu i teraz, niezależnie od wybranego czasu (jestem albo byłam), będzie lepszym wyborem. W takim wariancie najłatwiej trzymać się wiedzy i reakcji bohatera z chwili zdarzeń oraz budzić w odbiorcy emocje związane z tymi wydarzeniami. Czytelnik siedzący w głowie postaci doświadcza wszystkich zwrotów akcji i emocje postaci są w nim żywe.
Tutaj świetnym przykładem może być „Pokój” Emmy Donoghue – bardzo przejmująca opowieść, której narratorem jest chłopczyk spędzający dzieciństwo w zamknięciu. Przebywa w pokoju tylko z mamą i nie zna świata zewnętrznego. Historia dziecka, które swoim językiem analizuje rzeczywistość i nie wie, jakiej właściwie tragedii doświadcza, budzi w odbiorcach ogromne pokłady emocji. Dałoby się tę historię pokazać, prowadząc ją narracją pamiętnikarską, w punkcie widzenia bohatera już dorosłego, który dawno opuścił pokój. Ale czy wtedy autorka wykorzystałaby największy potencjał tego pomysłu? Autor powinien być sprytny, może nawet trochę cyniczny w przypadku wyboru narracji i dostosowywania jej do swojej powieści, która ma wybrzmieć i dać czytelnikowi coś poczuć. Coś przeżyć.
Nie zrozum mnie źle: pamiętniki też potrafią (i powinny!) budzić emocje. Ale robią to w trochę inny sposób. Tutaj przykładem są „Słoneczniki” Snopkiewicz albo „Szklany klosz” Plath. Mamy bohaterki, które wspominają zabawne bądź trudne wydarzenia ze swojej przeszłości, ich narracja oparta jest jednak na stylizacji osoby, która czegoś już doświadczyła i mówi o tym czasem z radością, czasem ironią, autoironią, goryczą, złością, bólem. Sceny rwane są przez wewnętrzne monologi, a w przypadku Plath mamy chociażby wspomnienia o zmarłym ojcu czy powracające lęki. Główna bohaterka, Esther, znajduje się jednak w bezpiecznym punkcie w przyszłości – jest starsza, ustabilizowana i prawdopodobnie została matką, co wiemy dzięki nielicznym, ale kluczowym wtrąceniom w tekście. To wszystko sprawia, że czytając, też czujemy emocje, również przeżywamy je głęboko, jednak niosą one za sobą pewną nostalgię, budzą więcej przemyśleń na temat realiów czasu akcji, a same bohaterki obu powieści można traktować nie tyle jako jednostki, co reprezentantki. Myśli się o nich i ich przeżyciach w znacznie szerszym społecznie kontekście. I gdyby obie powieści poprowadzić narracją osadzoną „tu i teraz”, czytelnik mógłby zupełnie inaczej spojrzeć na te historie. Skupić się na innych aspektach. Nawet nie chodzi o to, że inny wybór byłby gorszy. Byłby po prostu… inny.
I tu wracamy do punktu wyjścia: narracja ma ogromne znaczenie i będzie zależeć od tego, o czym chcesz opowiedzieć. I trochę też: w jaki sposób Ty jako autor chcesz przeżyć tę historię. Czy wolisz przeżyć każdą scenę ze swoją postacią prowadzącą, niemal zza jej pleców, czy wolisz osadzić postać w szerszym kontekście. Nie wystarczy wybrać między jestem a byłam. Trzeba jeszcze wiedzieć, kto opowiada, z którego momentu historii i do jakiej wiedzy ma dostęp. Wybierz to świadomie, a reszta z czasem wskoczy na swoje miejsce.
W artykule posiłkowałam się przykładami, których użyłam również we wpisie o narracji opublikowanym w 2015 roku na łamach portalu Wspólnymi Siłami.

