Head-hopping – można, ale…

… ale rzadko. Prawdopodobnie w jednym przypadku na sto. A skoro można – to kiedy…? Do tego wrócę na samym dole, najpierw jednak zacznijmy od tego, dlaczego lepiej nie przeskakiwać oraz…

Czym w ogóle jest head-hopping

Pojęcie to nie ma swojego powszechnie przyjętego polskiego odpowiednika. Zwykle mówi się o nim w kontekście przeskakiwania między głowami różnych postaci w jednej scenie – zamiast używać terminologii, opisuje się problem na okrętkę. Długie i niepraktyczne, dlatego pozwól, że zostaniemy przy anglojęzycznej wersji.


Ilustracja towarzysząca omówieniu head-hoppingu


Nie każda zmiana punktu widzenia to head-hopping, który będzie nam przeszkadzał. W tym artykule chodzi mi przede wszystkim o niekontrolowane, niezapowiedziane przeskoki między świadomościami postaci w scenie prowadzonej narracją personalną.

Dlaczego head-hoppingu nie wytyka się narratorowi wszechwiedzącemu

Ponieważ narrator wszechwiedzący ma dostęp do wiedzy, której nie posiada żadna pojedyncza postać, także do przemyśleń różnych bohaterów. Kiedy sięga po nie w jednej scenie, nie musi to oznaczać błędu. Inaczej jednak wygląda takie przechodzenie między świadomościami w narracji prowadzonej z punktu widzenia postaci.

Narrator wszechwiedzący może przytaczać myśli bohatera dosłownie, na przykład mową niezależną: „Och, jaka ładna pogoda” – pomyślał Krzysztof. Może je parafrazować: Krzysztof pomyślał, że jest ładna pogoda. I, uwaga, może również korzystać z mowy pozornie zależnej, czasowo przejmując sposób myślenia postaci. Wówczas mamy do czynienia z narracją mieszaną, przedstawiającą ograniczony punkt widzenia (tzw. limited POV):

Niemożliwe, przecież jeszcze wczoraj lało jak z cebra… Krzysztof uśmiechnął się i wychylił głowę przez okno.

W takim fragmencie pobrzmiewa styl Krzysztofa. Jeśli jednak przez całą scenę chcemy konsekwentnie oglądać świat jego oczami, ograniczać wiedzę narratora do tego, co Krzysztof może zaobserwować i wywnioskować, zbliżamy się do narracji prowadzonej w głębokim punkcie widzenia (deep POV). I właśnie wtedy nieoczekiwane wskakiwanie do kolejnej głowy może zacząć sprawiać problemy.

Najprościej będzie jednak oprzeć się na konkretnym przykładzie. Sięgnijmy po jedną z moich ulubionych powieści rozrywkowych, czyli „Księgę bez tytułu” autorstwa Anonima (wyd. Świat Książki, 2009), poprowadzoną narracją trzecioosobową personalną.

ROZDZIAŁ VI – ORYGINALNA SCENA

Jessica rozejrzała się. Pokój był pusty, jedyne wyposażenie stanowiło łóżko, w którym leżała, opatulona.

– Halo? – krzyknęła. – Halo? Jest tam kto? – usłyszała, jak w oddali ktoś coś mamrocze. (…)

Pośpieszny tupot kroków na schodach, zbliżający się do drzwi w rogu pokoju, przyprawił ją nagle o szybsze bicie serca. Pożałowała, że zawołała tak bez zastanowienia. Kroki były ciężkie, sugerowały, że ten, kto idzie, to kawał chłopa. Kiedy dotarły na szczyt schodów i ucichły przed drzwiami, nastąpiła chwila ciszy, a następnie Jessica zobaczyła, że ktoś przekręca klamkę. Drzwi, skrzypiąc, otworzyły się powoli.

– O Boże, obudziłaś się! – krzyknął zaskoczony mężczyzna.

Był wielki, masywny. „Wygląda na farmera”, pomyślała. Nawiasem mówiąc, całkiem przystojnego farmera. Ładne, gęste czarne włosy i wyraziste, regularne rysy. Miał na sobie flanelową kraciastą koszulę, wyrzuconą na wierzch brązowych roboczych spodni (…). Zanim Jessica zdążyła pomyśleć, zapytała:

– A pan, kurwa, kto?

– Obudziłaś się. Naprawdę się obudziłaś! Mój Boże… znaczy, e… psiakrew – wydukał mężczyzna. Wydawał się jeszcze bardziej osłupiały niż Jessica, chociaż należało przypuszczać, że na temat jej sytuacji wie znacznie więcej niż ona.

– Gdzie ja, kurwa, jestem? A pan coś za jeden, do cholery?

– Jestem Thomas. Thomas Garcia – przedstawił się, podchodząc do łóżka; na jego twarzy rozlał się szeroki, promienny uśmiech. – Opiekowałem się tobą.

Tak oto wygląda scena poprowadzona w narracji personalnej. Przez cały czas przebywamy w głowie Jessiki. Wewnętrzne doświadczenia, do których jako odbiorcy mamy dostęp, ograniczają się do niej nawet wtedy, gdy do pokoju wchodzi drugi bohater. Wprawdzie Thomas to interesująca postać, którą Anonim zapewne bardzo chciał nam przedstawić, ale nie teraz, powoli, na wszystko przyjdzie jeszcze czas.

Scena ukazuje perspektywę bohaterki od początku do końca. Dzięki temu emocje, które odczuwa Jessica po wybudzeniu się ze śpiączki, wydają się bardziej realne i przejmujące. To jej uszami słyszymy kroki; jej oczami widzimy pokój oraz oceniamy mężczyznę, chociażby to, jak wygląda. Z narracji dowiadujemy się, że może się on podobać bohaterce, choć sama sytuacja budzi w niej niepokój. Nie wyczuwa w nim jednak natychmiastowego zagrożenia, więc ma odwagę być sobą, czyli bohaterką na co dzień szczerą i otwartą, w typowej dla siebie kolokwialnej stylizacji językowej.

Na co warto zwrócić szczególną uwagę

Oczywiście na przemyślenia Jessiki, które budują jej POV (Point of View – punkt widzenia). Przykłady:

Kroki były ciężkie, sugerowały, że ten, kto idzie, to kawał chłopa. (…) Był wielki, masywny. „Wygląda na farmera”, pomyślała. Nawiasem mówiąc, całkiem przystojnego farmera.

Ale też:

Wydawał się jeszcze bardziej osłupiały niż Jessica, chociaż należało przypuszczać, że na temat jej sytuacji wie znacznie więcej niż ona.

Szczególnie ostatni cytat jest ważny, więc to na nim się skupmy.

Pamiętasz, gdy pisałam, że Anonim bardzo chce nam już przedstawić mężczyznę i oddać jego perspektywę, lecz powstrzymuje się dla dobra konstrukcji fabularnej…? No właśnie. Tutaj możemy rozpoznać emocje bohatera, który – chociaż główny dla całej powieści – akurat w tej scenie przyjmuje rolę postaci drugoplanowej.

Wszystkie jego odczucia przepuszczane są przez filtr, którym operuje Jessica. To ona gdyba na temat przemyśleń mężczyzny – coś jej się wydaje, coś przypuszcza, snuje domysły na jego temat. Dzięki niej możemy odczuć emocje Thomasa, nawet jeśli nie są podane wprost. Jako czytelnicy rozważamy jego wewnętrzne przeżycia, obserwując go wraz z Jessicą. Słyszymy go, oceniamy, patrzymy, jak się zachowuje, wnioskujemy o nim. Możemy więc przypuszczać, że Thomas jest szczęśliwy, ale zmieszany, bo dostrzegamy to w jego wypowiedziach i zachowaniu.

No dobrze, w takim razie czas zrzucić bombę.

– Halo? Jest tam kto? – krzyknęła Jessica.

Usłyszała mamrotanie z oddali.

Mężczyzna wbiegł pospiesznie po skrzypiących schodach, wcale nie zwracając uwagi na to, że jego ciężki chód niósł się po całym domu. Kobieta pożałowała, że zawołała tak bez zastanowienia; zasłuchała się, gdy kroki ucichły tuż pod drzwiami.

Szczęśliwy Thomas drżącą ręką sięgnął po klamkę. Drzwi, skrzypiąc, otworzyły się powoli.

– O Boże, obudziłaś się! – krzyknął zaskoczony.

„Wygląda na farmera”, pomyślała Jessica. Nawiasem mówiąc, całkiem przystojnego farmera. Zanim zdążyła pomyśleć, zapytała:

– A pan, kurwa, kto?

– Obudziłaś się. Naprawdę się obudziłaś! Mój Boże… znaczy, e… psiakrew – wydukał Thomas, lecz w myślach miał tylko: „Jezu, jak się cieszę!”. Niesamowite, że mógł być tego świadkiem. Miał ochotę podbiec i ją wyściskać, ale powstrzymała go przed tym tylko jej kruchość. Oraz zmieszanie, bo Jessica nie myślała w tej chwili o przytulaniu. Była osłupiała zupełnie tak samo jak on.

„Na pewno wie coś więcej” – przypuściła.

– Gdzie ja, kurwa, jestem? A pan coś za jeden, do cholery?

– Jestem Thomas. Thomas Garcia – przedstawił się ucieszony. Marzył o tej chwili od trzech lat. – Opiekowałem się tobą.

Scena poprawiona (a właściwie zepsuta) na potrzeby analizy techniki narracyjnej.

Zwróć uwagę na to, jak przeskakujemy między głowami Jessiki i Thomasa. W takiej wersji tekstu zyskujemy dostęp do wewnętrznych przeżyć obu postaci naprzemiennie: oto jesteśmy w głowie kobiety, która słyszy kroki, jednocześnie czytając o wrażeniach mężczyzny, który biegnie, bo usłyszał głos z piętra. Dalej przebywamy blisko Jessiki, lecz tylko na moment, bo nagle dowiadujemy się, jak bardzo Thomas cieszy się z jej przebudzenia. Ledwie zdążymy się do niego przenieść, a już jesteśmy z powrotem u bohaterki.

Mamy tu dwie równorzędne postaci, które poznajemy słabiej, bo obie chcą zajmować tyle samo czasu antenowego i wpychają się jedna na drugą, każda pragnie takiej samej atencji i każda z nich chce wybrzmieć: pomyśleć nad czymś i trochę siebie wystylizować. Tak działa niekontrolowany head-hopping w scenie, która miała być prowadzona blisko jednej świadomości.

Wyobraź sobie, że jako autor jesteś rodzicem, twoi bohaterowie są twoimi dziećmi, a ja – daleką ciotką, która przybyła w odwiedziny i już od progu nie wie, na którą z twoich pociech zwrócić uwagę. Tymczasem jedna z nich tańczy, druga – recytuje wierszyk, a między słowami, gdzieś jakby od kuchni, dochodzi do mnie także głos Boga Ojca Narratora Wszechwiedzącego, który czasem jeszcze wkrada ci się między POV-y.

Dlaczego rozbolała mnie głowa

Oto trzy powody, dla których warto zastanowić się dwa razy, zanim zaczniemy przeskakiwać z głowy do głowy w scenie personalnej.

1. Tempo pędzi, a tekst staje się kanciasty

Niezależnie od narracji, każde zdanie jest krokiem w stronę zakończenia powieści. Kiedy przeskoki są regularne, a pomiędzy nimi tekstu jest zbyt mało, akcja wydaje się pędzić jeszcze szybciej. Dzieje się dużo, bo pada dużo informacji, wręcz mnie nimi bombardujesz, i to z każdej strony. Tyle że paradoksalnie moje czytanie zwalnia – muszę niektóre zdania przeczytać ponownie, żeby poprawnie zarejestrować, do której postaci się odnoszą.

Każdy skok, oddalony od poprzedniego zbyt krótkim fragmentem tekstu, to potknięcie. Przejścia wydają się zbyt agresywne, bo niezapowiedziane. Szczególnie okropne jest takie doświadczenie w scenie akcji, na przykład walki, gdy co rusz przeskakujemy między świadomościami bohatera i antagonisty. Agrrr! Zamiast chłonąć historię, poświęcam energię, żeby się w niej nie pogubić.

2. Nie mam czasu dla Twoich postaci

Regularna zmiana punktów widzenia wymusza na mnie poznawanie wszystkich bohaterów biorących udział w scenie. Naraz. Nadal jednak czas antenowy nie ulega zmianie – w obu odsłonach tej samej sceny tak czy siak działoby się to samo. Przez head-hopping otrzymuję mniej czasu, który poświęcam jednej postaci, by się w nią wczuć. Mogę za to poznać wszystkich po trochu, w ostateczności jednak żaden z nich nie stanie mi się aż tak bliski, jak mógłby się stać.

Widzisz? Mogłam przez kilka stron być Jessicą na 100%, a stałam się nią w 50%, do tego z przeskokiem co dwa zdania. Bez sensu. W codziennym życiu jestem tylko sobą – przebywam we własnej głowie. W oryginalnej scenie Anonima budzę się w łóżku tak, jakbym była Jessicą. W drugiej wersji trudno mi już się w tym zanurzyć, będąc Jessicą i Thomasem na przemian.

Nie znaczy to, że nie mogę zbliżyć się do kilku bohaterów w jednej powieści. Wolę jednak spędzić z każdym trochę więcej czasu, zamiast być odrywana od jego przemyśleń, nim zdąży się rozkręcić.

3. Zdradzasz za dużo i odbierasz mi pole do wnioskowania

Opisywanie jednej sytuacji przez wiele postaci naraz potrafi spłaszczyć fabułę. Będąc w każdej głowie, wiem od razu, co każda z postaci myśli o danym wydarzeniu. Zamiast oddawać mi pole do wnioskowania wraz z bohaterem prowadzącym scenę, karmisz mnie informacjami jak ekspozycją. Nie muszę już podejrzewać Thomasa o kłamstwo ani zastanawiać się, czy naprawdę cieszy się na widok Jessiki. Przecież sam mi to powiedział, duh…!

Tymczasem dobrze poprowadzony, pełen napięcia POV może opierać się na domysłach głównej postaci, a więc i moich, bo jej w nich towarzyszę. Wnioskuję z tego, co widzi i słyszy Jessica, więc Thomas pozostaje dla mnie zagadką. Odkryję ją albo razem z bohaterką, albo później, kiedy Thomas otrzyma własną scenę. Tam z kolei pewną tajemnicą może zostać sama Jessica.

Uwaga jednak na zbyt daleko idące uogólnienie: wiedza o zamiarach innej postaci nie musi zabijać napięcia. Czasem je wręcz podkręca. Jeśli wiem, że antagonista przygotował zasadzkę, mogę z rosnącym niepokojem obserwować, jak bohater się do niej zbliża. To już kwestia zarządzania wiedzą czytelnika, a nie samego head-hoppingu. Ważne, czy autor zdradza informacje w odpowiednim momencie i po coś, czy tylko dlatego, że akurat może zajrzeć do kolejnej głowy. Początkujący autorzy wybierają tę drogę, bo to droga na skróty.

No ale obie postaci są ważne!

Często słyszę argument – szczególnie w przypadku romansów – że skoro obie postaci mają w scenie dużo do powiedzenia, trzeba pokazać również myśli obu. A właśnie nie trzeba. Sztuka polega na tym, by myśli drugiej postaci przedstawiać przez postać prowadzącą scenę. One nadal mogą, a nawet powinny wybrzmieć w scenie i pojawić się w tekście – lecz w nieco innej formie. Przecież bohaterka ma prawo domyślać się intencji swojego rozmówcy, wnioskować o jego emocjach po mimice i gestach, obawiać się tego, co druga strona o niej myśli. Jessica może pomyśleć, że Thomas wydawał się osłupiały – a skoro ona to widzi, my też jako czytelnicy to dostrzeżemy.

Czy zawsze muszę pisać „wydawało się”?

Jasne, że nie. I całe szczęście, bo gdybyśmy mieli do każdej obserwacji dopisywać wyglądał na, wydawało jej się albo najwyraźniej, tekst bardzo szybko stałby się schematyczny. To pytanie padło zresztą w komentarzach pod pierwotną publikacją tego artykułu. Beatrice trafnie zauważyła, że postać może być święcie przekonana o emocjach rozmówcy, nawet jeśli w rzeczywistości interpretuje je błędnie.

Załóżmy, że całą scenę prowadzimy z perspektywy Jessiki:

Thomas cofnął się o krok. Najwyraźniej się przestraszył.

Poprawne. Ale przecież możemy również napisać:

Thomas cofnął się o krok. No proszę, jednak się bał.

Nie ma tu żadnego wydawało się, a mimo to czytelnik słyszy Jessicę. Jej ocena jest subiektywna, osadzona w sposobie myślenia. Dziewczyna może mieć rację, a może Thomas cofnął się tylko dlatego, że właśnie na niego kichnęła. Jessica może się mylić, wyciągać za daleko idące wnioski albo czegoś nie wiedzieć – i wtedy używać chyba, najwyraźniej, być może. I to też jest w porządku. Masz do wykorzystania potężną broń w postaci stylizacji językowej swojego bohatera, dopasowanej do jego charakteru. Wykorzystaj to!

Ćwiczenie

Świetnym ćwiczeniem jest opisanie jednego wydarzenia z dwóch różnych perspektyw – ale osobno. Napisz tę samą scenę z punktu widzenia jednej postaci, a potem tej drugiej. Sprawdź, jakie szczegóły każda z nich zauważa, co rozumie błędnie, na co nie zwraca uwagi i jakich słów używa. Na własne oczy przekonaj się, że Twoje postaci faktycznie się od siebie różnią stylem bycia, językiem, sposobem myślenia.

Kiedy warto zmienić punkt widzenia?

Kiedy ma to sens dla sceny. Na przykład: masz dwie postacie i obie mogą wnieść do wydarzeń coś ważnego. Pamiętaj jednak, że im częściej zmieniasz punkt widzenia, tym trudniej będzie czytelnikowi zżyć się z jedną z nich. Zmieniaj go świadomie, najlepiej po dłuższym fragmencie poprowadzonym zza pleców bohatera głównego dla danej sceny.

Niech w takim fragmencie wydarzy się coś ważnego, co wpłynie na postać, aby czytelnik miał chwilę z nią posiedzieć, zaobserwować te wpływy, zrozumieć je i poczuć emocje wobec postaci. Jeśli czujesz, że z jej strony padło już wszystko, a druga ma coś równie istotnego do zaoferowania, zastanów się, czy nie warto jej oddać głosu. Ale zrób to tak, by odbiorca zorientował się, co się wydarzyło.

Być może jesteś w stanie spuentować scenę z perspektywy postaci A, zakończyć ją, postawić asteryski (***) i dopiero po nich zacząć kolejną z perspektywy postaci B…? Dobrze, gdyby tak było; ba – najlepiej. Jeśli nie, możesz spróbować płynnego, czytelnie przygotowanego przejścia w obrębie sceny. Pamiętaj tylko, że nowy akapit nie jest automatycznie sygnałem zmiany POV. To zbyt słaba wskazówka, jeśli czytelnik przez kilka stron przebywał w świadomości innej postaci. Dan Brown w swoich powieściach, gdy zmienia punkt widzenia, nie tylko zaczyna od nowego akapitu, ale wcześniej pozostawia pustą linijkę tekstu.

Przykład podziału scen w powieści Zwodniczy punkt

„Zwodniczy punkt”, Dan Brown (wyd. Albatros, 2005)

A co, jeśli czujesz, że musisz skakać częściej…?

Tak naprawdę wszystko zależy od ciebie – to jest twój tekst. Na upartego możesz nie zważać na przeskoki w ogóle; są autorzy wydani, którzy tak robią, i choć na myśl o ich pracach faktycznie boli mnie głowa, nadal ich książki mogą się komuś spodobać.

Wróćmy też jeszcze na moment do narratora wszechwiedzącego. Tam opowiadający może przytaczać informacje, jakie chce w danym czasie, nawet gdy informuje o stanach wewnętrznych wielu bohaterów. Może to robić neutralnie albo z własną, wyrazistą stylizacją. Może przejmować cechy ich myślenia i korzystać z mowy pozornie zależnej. Różnica polega na tym, że to narrator organizuje dostęp do kolejnych świadomości, a jego swoboda jest elementem przyjętego sposobu opowiadania, nie przypadkowym wyłomem w głębokim POV jednej postaci.

Ta zręczność i świadomość tego, jak opowiadać, sprawiają, że czytelnik nie czuje, iż cokolwiek traci, i nie gubi się aż tak – nadal czyta się płynnie i scena działa. Jeśli więc dobrze czujesz się, przechodząc co rusz między postaciami, może zastanów się, czy nie powinieneś pisać z perspektywy narratora dysponującego szerszą wiedzą.

Czy każdy przeskok jest head-hoppingiem?

Remigiusz Mróz w swoim poradniku o head-hoppingu za przykład przeskoków, które działają, przytacza Wołanie kukułki J.K. Rowling (piszącej jako Robert Galbraith). Ale hej! Sprawdźmy, jak została poprowadzona ta narracja.

Najpierw opis Strike’a:

Strike miał wysokie, wypukłe czoło, szeroki nos i gęste brwi młodego Beethovena, który zasmakował w boksowaniu, a coraz bardziej spuchnięte i sine oko tylko wzmacniało to skojarzenie. Przez gęste kręcone włosy, sprężyste jak dywan, miał w młodości mnóstwo przezwisk, wśród których był „Łonogłów”. Liczył sobie trzydzieści pięć lat, ale wyglądał starzej.

A teraz opis Robin:

Robin była ładna pod każdym względem: wysoka i apetycznie zaokrąglona, z długimi jasnorudymi włosami, które falowały, gdy energicznie szła przed siebie. Chłodne powietrze dodawało koloru jej bladym policzkom. Właśnie rozpoczynała pierwszy z pięciu dni pracy na stanowisku sekretarki.

I wreszcie wspólna scena:

Przyglądał się eleganckiej fasadzie. Robin zauważyła, że balkony na trzech ostatnich piętrach są płytkie, a między balustradą i wysokimi oknami ledwie starcza miejsca, żeby stanąć.

– Problem w tym – ciągnął Strike, mrużąc oczy i wpatrując się w balkon wysoko nad ich głowami – że zepchnięcie kogoś z takiej wysokości wcale nie gwarantuje jego śmierci.

– Och... Na pewno? – zaprotestowała Robin na myśl o okropnym locie z najwyższego balkonu ku twardej ulicy.

– Zdziwiłabyś się. Przez miesiąc leżałem obok gościa z Walii, który spadł z budynku mniej więcej takiej wysokości. Pogruchotał sobie nogi i miednicę, miał mnóstwo krwotoków wewnętrznych, ale nadal jest wśród nas.

Robin zerknęła na Strike’a, zastanawiając się, czemu spędził miesiąc w łóżku, ale on tego nie zauważył, bo właśnie wpatrywał się w drzwi wejściowe.

– Domofon – mruknął, zauważywszy metalowy kwadrat z panelem przycisków. – (…) Stał tak kilka minut, analizując teorie na tle onieśmielającej, wzniesionej z czerwonej cegły fasady tej obłędnie drogiej fortecy.

Cytaty z powieści Wołanie kukułki Roberta Galbraitha (J.K. Rowling)

Narrator przechodzi między Strike’em a Robin, potrafi też nieco się oddalić, opisując bohaterów z zewnątrz. Zdecydowanie bliżej mu do narratora wszechwiedzącego niż personalnego. Nie ma tu mowy pozornie zależnej, nie ma głębokiego punktu widzenia Robin ani Strike’a. Jest naprawdę wprawiony gawędziarz, który opisuje ich losy.

Wspominałam o tym na wstępie: samo przeskakiwanie między punktami widzenia nie zawsze jest błędem. Możesz wybrać narrację, która od początku daje Ci większą swobodę (narrator wszechwiedzący lubi to). Problem zaczyna się wtedy, gdy najpierw obiecujesz czytelnikowi doświadczanie wynikające z prowadzenia narracji w głębokim punkcie widzenia, a potem się tego nie trzymasz.

Zatrzymajmy się na moment i wyobraźmy sobie, co by się stało, gdyby do już działającego obrazu dołożyć jeszcze więcej gwałtownych, stylizowanych przemyśleń obu postaci, próbując na siłę zrobić z tego narrację personalną:

Robin zerknęła na Strike’a. Niby dlaczego miałby spędzić miesiąc w łóżku…? Ale on tego nie zauważył, bo właśnie wpatrywał się w drzwi wejściowe.

Ciekawe, kogo tam niesie…

Teraz sąsiadują ze sobą dwie odrębne, bezpośrednio wystylizowane myśli i mamy do czynienia z head-hoppingiem. W krótkim fragmencie nie musi to jeszcze oznaczać katastrofy, ale wyobraź sobie całą scenę prowadzoną w takim rytmie. Tak, wtedy na pewno i ciebie rozbolałaby głowa.

Podsumowując…

Czy możesz używać head-hoppingu w narracji personalnej? Możesz, jednak licz się z tym, że twoje zamierzenia mogą nie zadziałać. Niestety trudno Ci to dostrzec jako autorowi; przecież nie zgubisz się we własnym tekście i nie zmęczą cię twoje własne dzieci. Spróbuj wczuć się w postronnego czytelnika. Czy dla niego czytanie o nich na pewno jest tak samo przyjemne…?

Kiedy oddajesz scenę jednej postaci, dajesz czytelnikowi szansę analizowania wydarzeń razem z nią. Kiedy zaczynasz przeskakiwać do innych świadomości w połowie sceny, która wypada w połowie książki – nagle zmieniasz zasady tej gry. Czasem warto, innym razem można przez to zepsuć całkiem dobry fragment. Dlatego myśl o tym, co i jak przedstawiasz, za czyimi plecami stawiasz narratora, no i przewiduj reakcje odbiorcy, zadając sobie pytania pomocnicze. Kreuj świadomie, dobierając bohaterów prowadzących w danej scenie, i zastanów się, jaką historię chcesz pokazać.

Ciekawą, opowiadaną przez wystylizowanego gawędziarza, który wie więcej niż postaci? Czy przedstawioną z perspektywy ciekawych, różnych od siebie bohaterów, pod których lubisz się podpinać? Obie drogi mają swoje zalety. Wymagają jednak nieco innych środków, które nie zawsze będą dobrze ze sobą współgrały.

Head-hopping to tylko jeden z nich.


Artykuł rozwija moje uwagi o ekspozycji dialogowej z tekstu Leniwa narracja – ekspozycja, opublikowanego 20 marca 2015 roku na portalu Wspólnymi Siłami (współautorska publikacja z Dhaumaire).